ლიტერატურა

ორი ცხოვრება და ერთი ლიტერატურა - მიხეილ ჯავახიშვილი და ილია ჭავჭავაძე

„საბა“

ნოემბერი 06, 2020

ილია ჭავჭავაძესა და მიხეილ ჯავახიშვილს მოღვაწეობის სხვადასხვა ეპოქა, თუმცა ერთი და იგივე გულისტკივილის მიზეზი ჰქონდათ, მათ საერთო ქვეყანასაც ერთი, ოდნავ სახელცვლილი მტერი - რუსეთის იმპერია და წითელი საბჭოეთი ჰყავდათ, რომელსაც ორივენი შეეწირნენ.


თუ ქართულ ლიტერატურას გადავხედავ და ორ, ერთნაირად პირუთვნელ, პრინციპულ, პირდაპირ, კრიტიკულ მწერალს მოვძებნით, ილია ჭავჭავაძესა და მიხეილ ჯავახიშვილს შორის ბევრ საერთოს დავინახავთ. 

პირველ რიგში, ეს მათი პერსონაჟებია. პერსონაჟები, რომელთა სახითაც ორივე მწერალმა თავისი მკაფიო და კრიტიკული პოზიცია გამოხატა. ლუარსაბ თათქარიძე - მამულის ცუდადმომვლელი უსაქმური ქართველი, თეიმურაზ ხევისთავი, რომელიც რაღაც კუთხით ლუარსაც თათქარიძის მემკვიდრეა და ჯაყო, რომელიც მამულისა და მარგოს ბატონ-პატრონი ხდება. იქნებ ჯაყოს გაპარპაშება ლუარსაბის ბრალიცაა? იქნებ საქმით მეტყველ სულს შეეძლო შეეცვალა ეს ბედისწერა?


კიდევ ერთი ნიშანი, რომელიც ამ ორ მწერალს აერთიანებს, მათი წვლილია ქართული ენის დაცვის, განვითარების, რეფორმის პროცესში, რომ არა ეს ორი მწერალი, დღეს ჩვენ სულ სხვა ქართულით ვილაპარაკებდით.

ქართული პროზის ამ ორ დიდ მესიტყვეს, ორ საზოგადო მოღვაწეს და, რაღაც კუთხით, მწერლებს, ბედიც ერთნაირი შეხვდათ-ერთი - დაქირავებული მკვლელების ტყვიას ემსხვერპლა, მეორე - წითელ რეპრესიებს. ორივე წამებულია, ორივე სამშობლოსა და სიმართლეს შეეწირა.


ეპოქა კვლავაც რთულია, ზოგიერთი ისეთი ამბით, რომლის წარმოდგენაც კი რთული იქნებოდა მიხეილ ჯავახიშვილისა და ილია ჭავჭავაძისთვის, წარმოიდგინეთ, რა პასუხს გასცემდნენ ისინი შეკითხვებს? რას იტყოდნენ დღევანდელ ამბებზე?


გთავაზობთ მცირე ინტერვიუს, რომელიც ამ ორი დიდი მოღვაწის ნაწერებით შევადგინეთ:

1.   მარტოობა თუ საზოგადოება? რა არის მნიშვნელოვანი მწერლისთვის?


ილია ჭავჭავაძე: რის ადამიანის ცხოვრებაში იმისთანა წუთნი მარტოობისა, როცა ბუნებას შენ თითქო შენსას აგებინებ და იგი თავისას შენ გაგებინებს. ამიტომაც შეგიძლიან სთქვა, რომ მარტოობაშიც არსად მარტო არა ხარ, ჰოი, ორფეხო ცხოველო, რომელსაც ადამიანს გეძახიან.


დაღამდა. მისწყდა ადამიანის ფეხის ხმა, მისწყდა ადამიანის მორჭმული ხმაურობა, აღარ ისმის მისის დაღლილის ზრუნვლისა და წადილის გუგუნი, ქვეყნის ტკივილმა დაიძინა, ადამიანი აღარა სჩანს ჩემს გარშემო. ვაი, რა ცარიელია ეს სავსე ქვეყანა უადამიანოდ!

2.   მუშაობის ერთი წესი, რომელსაც არასდროს არღვევთ:


მიხეილ ჯავახიშვილი: წესად დავიდე და დღემდე ვასრულებ: თითქმის ყოველდღე რაღაც უნდა ჩავიწერო - სიტყვა, სახე, თქმა, ამბავი, წვრილმანი და მსხვილმანიც. ზოგი ყურმოკრულია, ზოგი თვალმოკრული და ზოგიც მოგონილი. ეს მასალა - გაგონილი და მოგონილი - შემოქმედების ლაბორატორიაში იხარშება, მუშავდება და ბოლოს ისეთი რამე გამოდის, რასაც ზოგჯერ თვითონ ავტორიც ძლივს იცნობს ხოლმე.

მიხეილ ჯავახიშვილი


© საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა


3.   რა მნიშვნელობა აქვს მწერლისთვის მკითხველს?


ილია ჭავჭავაძე: ეს უნდა იცოდე შენ, მკითხველო, რომ მე ამისა ქვემორე ხელის მომწერელი მკითხველის გასართველად არ ვწერ ამ უხეირო მოთხრობასა. მე მინდა ამ მოთხრობამ ჩააფიქროს მკითხველი და, თუ მოიწყენს, ამის გამო მოიწყინოს; იმიტომ რომ ფიქრი და მოწყენა გაუყრელნი და-ძმანი არიან. მე მინდა, რომ მკითხველმა იმიტომ კი არ მოიწყინოს, რომ გასართველი არ არი, არამედ იმიტომ, რომ ჩამაფიქრებელია. თუ ამოდენა იხერხა და შესძლო ამ უხეირო წერილმა, მე ამის მეტი არა მინდა-რა და არც მდომებია, ჩემო მოწყენილო მკითხველო! თუ ვერ იხერხა, რა ვუყო? ამით ვინუგეშებ, რომ „ცუდად ჯდომას ცუდად შრომა სჯობია”. ამ დალოცვილს ანდაზას რამდენი უხეირო კაცი ხეირიანად გამოჰყავს და გამოუყვანია. მეც იმათში...

4. რა არის მთავარი საშიშროება, რომელიც ქართული ენის წინაშე დგას?


ილია ჭავჭავაძე: ჩვენს ენას ჩვენში მოედანი არა აქვს სავარჯიშოდ. ჩვენი ეგრეთწოდებული მაღალი საზოგადოება, ნამეტნავად ქალაქში, თავის სამარცხვინოდ თაკილობს თავის დედა-ენით ლაპარაკსა. ნათქვამია, თევზი თავიდამ აყროლდებაო, სწორედ ეგრე მოგვდის ჩვენც, ჩვენს ეგრეთ-წოდებულ მაღალ საზოგადოებას თუ დავაკვირდებით. ცოცხალი ლაპარაკი, ის დარბაისლური ქართული საუბარი, ის საამური ქართულის სიტყვის მიხვრა-მოხვრა, ის სიმდიდრე ქართულის სიტყვიერებისა აღარ ისმის, აღარ არის. გადაგვავიწყდა ყოველივე, რაც ენის შვენებას შეადგენს, რადგანაც ჩვენი აზრი ჩვენის ენით აღარ მოძრაობს, ჩვენი გული ჩვენის ენით აღარ თბება.


მიხეილ ჯავახიშვილი: ქართველმა მწერალმა არ იცის ქართული ენა. იგი იოლად მიდის იმ “ცოდნით”, რომელიც გამოაყოლა თავისმა პროვინციამ და მისი სტილიც ამ პროვინციით განისაზღვრება. არავინ არ დაგიდევთ, შეიძლება თუ არა იმ “გრამატიკის” ხმარება, რომელიც თავში აქვს ჩაჭედილი ამა თუ იმ კუთხის წარმომადგენელს, და ამის გამო გაირყვნა ენა, გაირყვნა ისე, რომ სულ ადვილად შეიძლება ნაწერის მიხედვით გამოარკვიოთ ავტორის დაბადების ადგილი. და ჩვენდა სამწუხაროდ ეს ახასიათებს ჩვენ თანამედროვე მწერალთა დიდ უმრავლესობას. ყველა თავისი ჟარგონით სწერს. და ამ ველურ ღრიანცელში იკარგება ის ენა, “რომლითაც თამარ ბრძანებას სცემდა”. საერთო სალიტერატურო ენა მუზეუმში დარჩა და ცოცხალ მოქალაქის ძოწით დადის მხატვრულ თვისებებს მოკლებული სიტყვა, რომელიც ყოვლად მიუღებელია სრულიად საქართველოსთვის. აბა გადაავლეთ თვალი ძველ მწერლობას და ნახავთ, რომ იყო ერთი სამწერლო ენა.

ილია ჭავჭავაძე


© საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა

5.  რა აკლია დღეს ქართულ ლიტერატურას?


მიხეილ ჯავახიშვილი: დღევანდელ ქართველ მწერალს რწმენა აკლია, და კრიზისის სათავეც სწორედ აქ არის. რასაც ამბობს, არა სჯერა და რაცა სჯერა, ვერა სწერს. როცა სატირალი აქვს, იცინის და სადაც ეცინება, სტირის. ამიტომ არის მისი პათოსი ყალბი და მჩატე. მოჰგლიჯეთ პირიდან ბოქლომი და ნახეთ: ისე ატირდება, რომ მისი ცოდვით ქვაც კი დადნება და ისეთ ლოცვას იტყვის, რომ ღვთისმშობელსაც კი გააცოცხლებს.

6. თქვენი ცხოვრების მთავარი მიზანი?


ილია ჭავჭავაძე: ჩვენი საქმე საქართველოს ხალხის ცხოვრებაა, მისი გამჯობინება ჩვენი პირველი და

უკანასკნელი სურვილია.


ავტორი: დიანა ანფიმიადი